Cacyki – definicja i znaczenie
Cacyki (hiszp. caciques, l.poj. cacique) – w pierwotnym znaczeniu: wodzowie lub przywódcy plemienni ludów tubylczych Ameryki Środkowej i Karaibów. W znaczeniu przenośnym, powszechnym w politologii: lokalni notable sprawujący nieformalną, autorytarną władzę na prowincji, opierającą się na patronacie, korupcji i sieciach klientystycznych. Zjawisko to nosi nazwę cacykizmu.
Etymologia
Wyraz cacique pochodzi z języka taíno – języka Arawaków zamieszkujących Wielkie Antyle przed przybyciem Europejczyków. Oznaczał przywódcę wspólnoty, pośrednika między ludem a światem duchowym. Hiszpanie przejęli ten termin i stosowali go do wszystkich indiańskich wodzów na kontynencie, niezależnie od ich rzeczywistej funkcji i kultury.
Cacyki w epoce kolonialnej
W okresie kolonizacji Ameryki cacyki odegrali kluczową rolę pośredników między hiszpańską administracją a miejscową ludnością. System encomienda i późniejszy repartimiento opierały się na współpracy z cacykami, którzy pobierali podatki i organizowali siłę roboczą. W zamian cieszyli się przywilejami prawnymi: prawem do tytułu don, noszenia broni i jazdy konnej. Z czasem cacyki kulturowo skolonizowali się – chrzcili się, uczyli hiszpańskiego – zachowując tradycyjny autorytet w swoich wspólnotach.
Cacykizm jako zjawisko polityczne
Po uzyskaniu niepodległości przez kraje Ameryki Łacińskiej w XIX wieku cacykizm przekształcił się w trwałe zjawisko polityczne. Cacyk – teraz już lokalny boss polityczny – kontrolował wybory, rozdawał posady i przysługi, utrzymywał porządek przy pomocy prywatnych bojówek. System ten był fundamentem polityki wielu krajów latynoamerykańskich przez całe XIX i XX stulecie. Politolodzy opisują cacykizm jako formę patrimonializmu – rządów opartych na osobistych zależnościach, nie na przepisach prawa.
Cacykizm w Hiszpanii
W samej Hiszpanii cacykizm opisuje system polityczny okresu Restauracji (1874–1931), w którym rządy centralne „fabrykowały” wyniki wyborów przy pomocy sieci lokalnych notabli. System ten, opisany przez historyka Joaquína Costę jako „oligarchia i cacykizm”, był jedną z przyczyn głębokiego kryzysu politycznego Hiszpanii na przełomie XIX i XX wieku.
Cacyki w języku polskim
W języku polskim wyraz cacyk jest zapożyczeniem używanym w kontekście historycznym i politologicznym, rzadziej w publicystyce jako określenie lokalnego polityka nadużywającego władzy. Jest nacechowany pejoratywnie, wskazując na nieformalną władzę opartą na protekcji i strachu, sprzeczną z demokratycznymi normami.