Oklepać – po plecach i po uszach
Oklepać to czasownik wieloznaczny: uderzyć kogoś lub coś wielokrotnie po wierzchu, klepać dookoła; ale też – i to znaczenie jest dziś równie żywe – powtarzać coś tak wiele razy, że stało się oklepanym banałem. Oklepany żart, oklepany temat, oklepany slogan – to zwroty, w których oklepany znaczy: zużyty przez powtarzanie, ograny, bez świeżości.
Oklepać – znaczenie dosłowne
W podstawowym sensie oklepać to klepnąć kilkakrotnie po powierzchni lub po plecach. Oklepał go po ramieniu na pożegnanie. Oklepał konia po szyi. Oklepać tynk (sprawdzić jego jakość przez opukiwanie). W rzemiośle budowlanym klepanie ścian lub tynku to technika kontroli jakości – pusty dźwięk wskazuje na odspojenie warstwy. Klepanie konia po szyi lub po boku to gest spokoju i nawiązania kontaktu.
Oklepany – semantyczne zużycie przez powtarzanie
Przenośne oklepany to prawdziwy skarb semantyczny. Metafora jest precyzyjna: coś, co zostało oklepane z wszystkich stron, traci swój kształt, świeżość i wartość przez nadmierne użycie. Oklepany dowcip – żart, który wszyscy słyszeli sto razy. Oklepana fraza – wyrażenie, które przestało nieść znaczenie przez nadużycie. Oklepany pomysł – nic nowego, nic zaskakującego. W krytyce literackiej i dziennikarskiej oklepany jest jednym z najostrzejszych zarzutów wobec twórcy.
Oklepany a banalny, utarty, wyświechtany
Polszczyzna ma kilka synonimów dla oklepanego znaczeniowego zużycia. Banalny – pozbawiony oryginalności. Utarty – ograny (szczególnie o zwrotach i sformułowaniach). Wyświechtany – przez zużycie materiału lub frazy. Oklepany wyróżnia się tym, że sugeruje aktywne, wielokrotne powtarzanie – ktoś lub coś było oklepywane przez czas, przez użytkowników, przez konteksty. To zużycie przez nadmiar, nie przez brak jakości.
Podsumowanie
Oklepać to słowo, które klepie i metaforycznie zużywa. Od klepnięcia w plecy po oklepany banał – jedna fizyczna czynność stała się obrazem tego, co dzieje się z każdą ideą, żartem lub frazą, gdy jest powtarzana bez końca.