Morela – złoty owoc z drogi jedwabnej
Morela (Prunus armeniaca) to owoc pestkowy z rodziny różowatych, krewny śliwki, wiśni i brzoskwini. Okrągły lub lekko owalny, złocistopomarańczowy z rumieńcem, o aksamitnej skórce i miodowo-słodkim smaku z kwaskowatą nutą. Pochodzi z Chin lub Azji Środkowej – nauka wciąż dyskutuje, gdzie dokładnie – i do Europy dotarł przez Persję (stąd łacińska nazwa armeniaca – ormiańska) około I–II wieku n.e.
Skąd pochodzi nazwa morela?
Polska nazwa morela pochodzi z języka włoskiego – armellino lub albicocco (ta druga dała angielski apricot). Wywodzi się ostatecznie od arabskiego al-barquq, perskiego zardālu lub greckiego βερίκοκκον – różne języki przyjmowały różne wersje tej podróżującej nazwy. Polska forma morela jest kalką z włoskiego, przez którą Polska poznawała renesansową kulturę kulinarną. Łacińska nazwa naukowa Prunus armeniaca – śliwka ormiańska – wskazuje na Armenię jako kraj, przez który drzewo dotarło do Europy.
Morela w historii i kulturze
Morela jest uprawiana przez człowieka co najmniej od 4000 lat. Chińskie teksty z 2000 p.n.e. wspominają ją jako roślinę ogrodową. Perska i arabska tradycja uczyniła z moreli owoc luksusowy – suszone morele wędrują szlakami handlowymi Jedwabnego Szlaku. Arabowie rozwinęli suszenie, marynowanie i destylację moreli w sposób nieznany Europejczykom. Do Europy Zachodniej morela dotarła przez Rzym i stopniowo stała się popularnym owocem od Francji po Polskę. Dziś największymi producentami są Turcja, Iran, Uzbekistan i Włochy.
Właściwości odżywcze moreli
Morele są wyjątkowo bogatym źródłem beta-karotenu – prowitaminy A, której żółtopomarańczowy kolor jest właśnie sygnałem wysokiej zawartości karotenoidów. 100 g świeżych moreli dostarcza ok. 1094 μg beta-karotenu (ponad 100% dziennego zapotrzebowania na witaminę A). Ponadto: witamina C, potas, błonnik pokarmowy, flawonoidy. Suszone morele zawierają te składniki w stężeniu wielokrotnie wyższym, ale też więcej cukrów i kalorii. Morele mają niski indeks glikemiczny w formie świeżej – w suszonej wyższy.
Morela w kuchni – od dżemu po likiery
Morele są wszechstronnym surowcem kulinarnym. Dżemy i konfitury morelowe to klasyka – morela ma naturalną pektynę, która ułatwia żelowanie. Suszone morele to przekąska, dodatek do musli i składnik marynaty do mięsa (popularne w kuchni tureckiej i perskiej). Morelowy brandy – barack pálinka na Węgrzech – to jeden z najszlachetniejszych owocowych desttylatów Europy. Morela w sosach do kaczki lub wieprzowiny to połączenie cenione w kuchni wykwintnej. W Austrii Marillenknödel – kluski z morelą – to narodowa potrawa.
Uprawa moreli w Polsce
Morela jest rośliną ciepłolubną i wrażliwą na późne przymrozki – jej kwiaty otwierają się bardzo wcześnie (marzec–kwiecień), przez co często niszczone są przez wiosenne mrozy. To główna przeszkoda w uprawie w Polsce. Udaje się w nasłonecznionych, osłoniętych od wiatru miejscach, szczególnie przy murach lub w ogrodach południowych stoków. Odmiany odporne na mróz (np. Ałycza, Bergeron) poszerzają możliwości uprawy w warunkach polskich.
Podsumowanie
Morela to owoc z historią sięgającą chińskich sadów i perskich szlaków handlowych. Dotarła do Polski przez Włochy z nazwą, którą przywieziono z Orientu. Smaczna, zdrowa i kapryśna w uprawie – warta każdego wysiłku.