Milicja – porządek w mundurze, który pamiętamy różnie
Milicja (łac. militia – służba wojskowa, od miles – żołnierz) to nazwa formacji porządkowych lub paramilitarnych działających zamiast lub obok regularnej policji. W Polsce termin jest nieodłącznie związany z Milicją Obywatelską – formacją policyjną PRL istniejącą od 1944 do 1990 roku, kiedy zastąpiła ją Policja. Słowo niesie dziś wyraźne konotacje historyczne i polityczne.
Milicja Obywatelska – historia i charakter
Milicja Obywatelska (MO) powstała w lipcu 1944 roku w Lublinie, na obszarach wyzwolonych spod okupacji. Od początku miała charakter polityczny: podporządkowana Polskiej Partii Robotniczej (PPR), służyła nie tylko utrzymaniu porządku, ale też zwalczaniu opozycji politycznej i zbrojnego podziemia. Esbecja (SB, Służba Bezpieczeństwa) – polityczna policja polityczna – działała obok MO jako osobna formacja MSW, choć obie były pod tym samym ministerstwem. Milicjant był symbolem władzy PRL – budzącym strach, respekt lub – w zależności od środowiska – niechęć.
Milicja w kulturze popularnej PRL
W popkulturze PRL milicja zajmuje miejsce szczególne. Czterej pancerni i pies, 07 zgłoś się, Alternatywy 4 – w każdym z tych seriali milicjant pojawia się w różnych rolach: bohatera, antagonisty, postaci komicznej. Porucznik Borewicz z 07 zgłoś się to prawdopodobnie najsłynniejszy fikcyjny milicjant – symbol PRL-owskiego kryminału, zaskakująco ludzki jak na formację, którą reprezentował. Humor milicyjny – kawały o milicjantach – był jedną z popularniejszych form oporu i dystansu wobec systemu.
Milicja na świecie – inne konteksty
W innych krajach milicja to zjawisko inne niż w Polsce. W USA militia to konstytucyjnie zagwarantowane prawo obywateli do tworzenia zbrojnych oddziałów samoobrony – Druga Poprawka do Konstytucji USA odnosi się właśnie do milicji. Współcześnie prywatne milicje (paramilitarne grupy ochotnicze) budzą kontrowersje w kontekście porządku prawnego i ekstremizmu. W Rosji milicija to historyczna nazwa policji używana do 2011 roku, gdy przemianowano ją na policiju – symboliczna próba odcięcia od sowieckiej przeszłości.
Od MO do Policji – transformacja 1990
1 kwietnia 1990 roku Milicję Obywatelską zastąpiła Policja. Zmiana nazwy była symboliczna, ale ważna: oznaczała odcięcie się od PRL-owskich struktur i próbę budowy formacji służącej obywatelom, nie partii. Wielu funkcjonariuszy MO przeszło do nowej Policji po weryfikacji. Transformacja była nieidealna – stare nawyki i struktury nie zmieniają się automatycznie przez zmianę szyldu. Ale kierunek był jednoznaczny.
Podsumowanie
Milicja w Polsce to słowo z historią. Mówi o systemie, który przez 46 lat był twarzą władzy na ulicach. Dziś historyczna, ale żywa w języku potocznym jako synonim policji wśród starszego pokolenia i jako symbol epoki, którą pamiętamy różnie.