Godzina – jednostka, która rządzi życiem
Godzina to podstawowa jednostka czasu równa 60 minutom, stanowiąca jedną dwudziestą czwartą doby. Wyraz pochodzi od prasłowiańskiego *godъ – pora roku, właściwy czas, moment. Stąd w starszej polszczyźnie godzina nie znaczyła dokładnie 60 minut, lecz odpowiednią, właściwą chwilę. Wyrazy pokrewne to godny – odpowiedni, wartościowy – i zgoda jako zgodność i harmonia. Godzina nie jest tylko miarą – jest pojęciem zakorzenionym w rytmie natury i aktywności człowieka.
Jak doszło do podziału doby na 24 godziny?
Podział na 24 godziny pochodzi ze starożytnego Egiptu, gdzie astronomowie podzielili noc na 12 części według wschodów gwiazd zwanych dekanami. Dzień również podzielono na 12. Problem polegał na nierównej długości tych godzin: letnie godziny dzienne były dłuższe niż zimowe. Greccy astronomowie, a po nich Ptolemeusz, ujednolicili godziny do 1/24 doby niezależnie od pory roku. Ten system przejął Rzym i cały świat zachodni, przetrwał przez dwa tysiąclecia i obowiązuje do dziś.
Jak mierzono czas przed zegarami mechanicznymi?
Przez wieki ludzie mierzyli czas bez zegarów mechanicznych. Zegar słoneczny wskazywał czas przez cień gnomona na tarczy i był bezużyteczny w nocy lub podczas pochmurnej pogody. Klepsydra mierzyła przez wypływ wody z jednego naczynia do drugiego, niezależnie od pogody i pory dnia. Zegary ogniowe – świece lub liny z węzłami – wypalały się równomiernie. Zegary mechaniczne z kołem zębatym pojawiły się w Europie około XIII–XIV wieku, a zegarki kieszonkowe w wieku XVI. Każde z tych rozwiązań próbowało rozwiązać ten sam odwieczny problem: jak zmierzyć upływ czasu bez bezpośredniej obserwacji słońca.
Strefy czasowe – gdy godzina różni się w zależności od miejsca
Do XIX wieku każde miasto miało lokalny czas słoneczny – południe następowało, gdy słońce stało w zenicie nad danym miejscem. Budowa kolei żelaznej wymusiła ujednolicenie: pociąg odjeżdżający o 10:00 musiał mieć to samo 10:00 w całym kraju. W 1884 roku na Konferencji Meridianowej w Waszyngtonie ustalono 24 strefy czasowe oparte na co piętnastym południku. Polska leży w strefie UTC+1, latem UTC+2. Dwukrotna zmiana czasu w roku budzi co dekadę debaty o sensowności tej praktyki – Unia Europejska od lat rozważa jej trwałe zniesienie.
Godzina w języku – frazeologia i metafory
W polszczyźnie godzina buduje bogaty zasób frazeologizmów. Godzina policyjna to czas obowiązkowego pobytu w domu. Godzina zero to moment, od którego zaczyna się coś ważnego. Godzina szczytu to czas największego natężenia ruchu lub aktywności. Na godzinę oznacza tymczasowo, w godzinę – w ciągu godziny. Ostatnia godzina kogoś wybiła zapowiada koniec lub utratę pozycji. Godzina jako metafora nieuchronności i przemijania sięga głębiej niż sam pomiar czasu: od godziny śmierci po właściwą porę, wyraz jest znakiem, że czas znaczy coś więcej niż liczba.
Godzina w naukach ścisłych i astronomii
W układzie SI godzina nie jest jednostką podstawową – jest nią sekunda. Godzina to 3600 sekund. W astronomii godziny używa się jako jednostki kąta w rektascensji: sfera niebieska podzielona jest na 24 godziny rektascensji odpowiadające 24 godzinom obrotu Ziemi. Godzina świetlna to odległość pokonywana przez światło w ciągu godziny, równa ok. 1,08 miliarda kilometrów. Układ słoneczny mierzy się właśnie w takich jednostkach: Pluton leży ok. 5,5 godziny świetlnej od Słońca. Przez tę jednostkę abstrakcyjny upływ czasu przekształca się w miarę przestrzeni kosmicznej.
Podsumowanie
Godzina to słowo z wielotysięczną historią – od egipskich astronomów przez klepsydry po atomowe wzorce czasu. Prosta jednostka miary, a za nią kryje się cały sposób, w jaki człowiek próbuje okiełznać czas. Jedna z nielicznych jednostek, która mierzy i jednocześnie symbolizuje przemijanie.