Czwarta – liczba, godzina, ćwierć i cały świat znaczeń
Czwarta to żeńska forma liczebnika porządkowego czwarty – oznaczającego element na czwartej pozycji w kolejności. Pochodzi z prasłowiańskiego *četvьrtъ, które wywodzi się z protoindoeuropejskiego *kʷetwṓr – cztery. Ta sama liczba dała angielskiemu fourth, łacinie quartus, grece τέταρτος. Czwarta jako słowo jest pozornie banalna, a kryje w sobie całą gamę znaczeń, od codziennych po symboliczne.
Czwarta godzina – czas, który coś znaczy
W mowie potocznej czwarta to najczęściej godzina – czternasta lub szesnasta w trybie zegarowym. Spotkajmy się o czwartej – nikt nie pyta, czy to 4:00, 14:00 czy 16:00; kontekst dnia ustala znaczenie. Czwarta rano ma swój literacki i kulturowy ładunek: to godzina, kiedy śpią wszyscy prócz tych, którzy nie mogą spać. Filozofowie, poeci i pisarze wielokrotnie pisali o szczególnym charakterze wczesnorannych godzin, gdy myśli stają się wyraźniejsze lub przerażające. Czwarta rano to w kulturze europejskiej symbol nocy duszy i granicy przed świtem.
Czwarta władza – prasa jako strażnik demokracji
W teorii politycznej i medioznawstwie czwarta władza to media – jako nieformalny czwarty filar demokracji obok władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Termin przypisywany jest Edmundowi Burke’owi i Carlyle’owi, choć dokładne autorstwo jest sporne. Idea: wolna prasa kontroluje trzy oficjalne władze, ujawniając nadużycia i informując obywateli. W tej koncepcji niezależność mediów jest warunkiem demokracji. Gdy czwarta władza jest kupiona, zastraszona lub skoncentrowana w kilku rękach – pozostałe trzy mogą robić, co chcą.
Czwarta ćwiartka i ćwierć – matematyczny wymiar
Czwarta jako frakcja – jedna czwarta, ćwierć (1/4) – to podstawa systemu miar, muzyki i czasu. Ćwierć godziny to 15 minut. Ćwierć nutowa to najczęstsza jednostka rytmiczna w zachodniej muzyce. Czwarta część koła to ćwiartka – w matematyce ćwiartki układu współrzędnych (I, II, III, IV) porządkują przestrzeń dwuwymiarową. Rok ma cztery kwartały – kwartalne raporty finansowe to standard biznesu. Czwórka i jej pochodne przenikają mierzenie rzeczywistości na każdym poziomie.
Czwarta jako symbol – od Ewangelii po muzykę
Cztery to liczba o bogatej symbolice. Cztery strony świata, cztery pory roku, cztery żywioły (ziemia, woda, ogień, powietrze), czterej ewangeliści, cztery temperamenty. Beethoven napisał dziewięć symfonii – Dziewiąta jest najsłynniejsza, ale Czwarta (B-dur) uchodzi wśród muzykologów za jedną z najdoskonalszych. Czwarta symfonia Czajkowskiego to autobiograficzny traktat o losie i wolności. W liczbie cztery tkwi coś stabilnego i kompletnego – dwa plus dwa, kwadrat, fundament.
Podsumowanie
Czwarta to słowo, które w polszczyźnie pracuje na wielu poziomach naraz – od godziny spotkania po filozofię demokracji. Jeden liczebnik porządkowy, a ile za nim stoi.