Cystynoza – definicja i znaczenie
Cystynoza (cystinosis) – rzadka, dziedziczna choroba metaboliczna polegająca na patologicznym gromadzeniu się aminokwasu cystyny wewnątrz lizosomów komórkowych. Spowodowana mutacją genu CTNS kodującego białko transportujące cystynę przez błonę lizosomalną. Nieleczona prowadzi do postępującego uszkodzenia nerek, oczu i innych narządów.
Mechanizm choroby
W prawidłowej komórce cystyna powstająca w lizosomach jest transportowana na zewnątrz przez białko cystynozyny, kodowane przez gen CTNS. W cystynozie mutacja tego genu powoduje dysfunkcję lub brak cystynozyny. Cystyna kumuluje się w lizosomach w postaci kryształów, uszkadzając organellę i komórkę. Narządy o dużym metabolizmie – nerki, wątroba, tarczyca, trzustka i gałka oczna – są szczególnie narażone.
Postacie kliniczne
Wyróżnia się trzy postacie cystynozy. Postać nefropatyczna (infantylna) – najcięższa i najczęstsza, objawy między 3. a 12. miesiącem życia: zespół Fanconiego, niedobór wzrostu, krzywica hipofosfatemiczna, postępująca niewydolność nerek. Postać pośrednia (młodzieńcza) – wolniejszy przebieg, objawy po 12. roku życia. Postać oczna (łagodna) – tylko odkładanie kryształów w rogówce, bez zajęcia nerek.
Epidemiologia i genetyka
Cystynoza jest chorobą autosomalną recesywną – do zachorowania konieczne jest odziedziczenie dwóch defektywnych kopii genu CTNS. Szacowana częstość wynosi 1 na 100 000–200 000 żywych urodzeń. Nosicielami mutacji jest szacunkowo 1 na 200 osób w populacji europejskiej.
Diagnostyka
Rozpoznanie cystynozy opiera się na: oznaczeniu stężenia cystyny w leukocytach (wynik powyżej 1 nmol hemicystyny/mg białka jest diagnostyczny), badaniu lampą szczelinową (kryształy w rogówce), badaniu genetycznym (sekwencjonowanie genu CTNS) oraz badaniach czynnościowych nerek oceniających zespół Fanconiego.
Leczenie
Podstawowym lekiem przyczynowym jest cysteamina – reaguje z cystyną w lizosomie, tworząc mieszany disulfid, który może opuścić lizosom alternatywną drogą. Cysteamina stosowana doustnie spowalnia postęp choroby i opóźnia konieczność transplantacji nerki. Kryształy w rogówce leczy się kroplami z cysteaminą. Przeszczep nerki nie leczy systemowego odkładania cystyny w innych narządach.