Clown – definicja i znaczenie
Clown (ang. clown, prawdopodobnie od skandynawskiego clown – wieśniak, prostak) – postać komiczna charakteryzująca się wyolbrzymionym makijażem twarzy (biała baza, czerwony nos, przerysowane usta), jaskrawym absurdalnym strojem i zachowaniem opartym na gagu i pozorowanej niezręczności. Wywodzi się z długiej tradycji błazeństwa i teatru komicznego.
Etymologia
Angielskie clown pojawia się w XVI-wiecznych tekstach w znaczeniu wieśniaka lub grubianina. Z tego rozwinęło się użycie teatralne: błazen udający prostaka dla rozbawienia publiczności. Wyraz wszedł do polskiego jako anglicyzm w XIX–XX wieku, zastępując rodzime błazen, pajac i trefniś w kontekście cyrku.
Historia postaci clowna
Korzenie clowna sięgają starożytnych tricksterów. W Europie bezpośrednimi przodkami są Arlecchino z włoskiej commedia dell’arte (XVI w.), angielski Clown z Szekspirowskich sztuk oraz Pierrot z francuskiej pantomimy – smutny, biały klown. Joseph Grimaldi (1778–1837) stworzył klasyczny wizerunek białej twarzy i absurdalnego stroju, stając się ojcem nowożytnego clowna.
Typy clownów
W tradycji cyrku wyróżniamy kilka archetypów. White face – elegancki, dominujący, biały makijaż. Auguste – roztrzepany, niezdarny, ofiara żartów white face’a; cielista baza i przerysowany czerwony nos. Tramp clown (włóczęga) – melancholijny klown tradycji amerykańskiej (Charlie Chaplin, Emmett Kelly), łączący komizm z nutą smutku.
Clown w kulturze i lęk przed clownami
Pennywise z powieści Stephena Kinga To (1986) stał się ikonicznym złym clownem. Zjawisko coulrofobii – lęku przed clownami – jest udokumentowane psychologicznie: wyolbrzymiony makijaż zaburza normalną ekspresję twarzy, uruchamiając instynkt niepokoju (uncanny valley).
Clown w terapii
Clown znalazł zastosowanie w terapii. Clown szpitalny pracuje z pacjentami, szczególnie dziećmi, używając humoru i absurdu dla łagodzenia lęku. Organizacja Clowns Without Borders (Klauni bez granic) wysyła artystów do stref konfliktu i obozów uchodźców.