Chłosta – definicja i znaczenie
Chłosta – kara cielesna polegająca na zadawaniu uderzeń przez bicie rózgami, rzemiennym pasem, kijem, biczem lub innym narzędziem. Przez wieki jedna z najpowszechniejszych form kary w systemach prawnych, wychowawczych i wojskowych. Stosowana wobec przestępców, żołnierzy, uczniów i poddanych pańszczyźnianych. Zniesiona w większości krajów europejskich w XIX i XX wieku.
Etymologia
Wyraz chłosta pochodzi od czasownika chłostać – bić, smagać rózgą lub pasem. Rdzeń chłost- jest onomatopeiczny – nawiązuje do dźwięku smagnięcia rózgi lub bicza (chłyst, chłoszcze). Pokrewne wyrazy: chłostać (bić), chłost (uderzenie), chłysnąć (smagnąć). Rdzeń obecny jest w językach słowiańskich w podobnych formach fonetycznych.
Chłosta w prawie historycznym
Chłosta jako kara sądowa ma korzenie sięgające starożytności. W prawie biblijnym (Deuteronomium 25:1–3) ustalono limit 40 uderzeń jako karę dla skazanego – praktykowano 39 jako margines bezpieczeństwa. Prawo rzymskie przewidywało chłostę dla niewolników i żołnierzy. W średniowiecznej Europie chłosta należała do podstawowych kar wymierzanych przez sądy kościelne i świeckie za różnorodne przestępstwa. W Polsce staropolskiej wymierzano kary rózgowe i baty jako alternatywę lub uzupełnienie kar pieniężnych i więzienia.
Chłosta w wojsku
W armiach europejskich chłosta przez pas (batog, szpicrutę) lub bieg przez szpaler (rózgi) była podstawową karą dyscyplinarną do XIX wieku. W armii pruskiej Fryderyka Wielkiego „bieg przez szpaler” stosowany był masowo – żołnierz przechodził między dwiema rzędami towarzyszy bijących go rózgami. W armii brytyjskiej chłostę zniesiono w 1881 roku, w rosyjskiej – w 1863 roku. Zniesienie kar cielesnych w wojsku było związane z humanistyczną reformą prawa wojskowego i rozwojem profesjonalizmu żołnierskiego.
Chłosta w wychowaniu
Chłosta (rózga, kij) była przez stulecia standardowym środkiem dyscyplinarnym w szkołach i domach. Łacińska maksyma qui parcit virgae, odit filium (kto oszczędza rózgę, nienawidzi syna) z Księgi Przysłów legitymizowała kary cielesne. W XIX i XX wieku stopniowo zaczęto je ograniczać – jako pierwsze zniosły je Polska (w szkołach w 1783 roku dekretem Komisji Edukacji Narodowej) i Szwecja (całkowity zakaz kar cielesnych w rodzinie – 1979). Współcześnie kary cielesne wobec dzieci są zakazane prawnie w większości krajów UE.
Chłosta dziś
We współczesnym prawie karnym chłosta jako kara sądowa jest zakazana przez Europejską Konwencję Praw Człowieka i ustawodawstwo większości państw demokratycznych. Nadal stosowana jest w systemach prawnych opartych na prawie szariackim (Arabia Saudyjska, Iran, Malezja) i w niektórych stanach USA (kary cielesne w szkołach dozwolone w ok. 20 stanach). Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie orzekał, że kary cielesne naruszają zakaz nieludzkiego traktowania (art. 3 EKPCz).