Bziak – definicja i znaczenie
Bziak – gwarowe i potoczne określenie owada wydającego charakterystyczny, bzyczący dźwięk lotu – najczęściej muchy, gza, błonkówki lub innego latającego owada. Wyraz onomatopeiczny, bezpośrednio naśladujący dźwięk bzyczenia. Funkcjonuje też jako regionalne określenie osoby natarczywej lub natrętnej.
Etymologia i fonetyka
Wyraz bziak jest dźwiękonaśladowczy – wywodzi się od onomatopei bz lub bzz, imitującej dźwięk lotu owadów (szczególnie much, os, pszczół). Rdzeń bz- obecny jest w licznej rodzinie wyrazów: bzykać (bzyczieć), bzyg (mucha bzycząca lub owad z rodziny bzygowatych Syrphidae), bzyczenie. Przyrostek -iak tworzy nazwy istot lub przedmiotów o określonej cesze: żółtodziób + iak = żółtodziobiak, bz + iak = bziak. Wyraz obecny jest w gwarach różnych regionów Polski.
Bziak jako owad
W regionalnym użyciu bziak to popularna nazwa różnych owadów bzyczących. Najczęściej odnosi się do: much domowych (Musca domestica) i bąków (Tabanus) – dokuczliwych owadów latających; bzygów (Syrphidae) – dwuskrzydłych owadów naśladujących wyglądem osy, pożytecznych zapylaczy; os (Vespula) i szerszeni (Vespa crabro) – owadów błonkowych z charakterystycznym, głośnym dźwiękiem lotu; a niekiedy trzmieli (Bombus) i pszczół. Wspólną cechą wszystkich tych owadów jest charakterystyczne bzyczenie, które nadało wyrazowi jego fonetyczny charakter.
Bziak jako metafora
W języku potocznym bziak funkcjonuje też jako metafora osoby natarcziwej, natrętnej i głośnej – podobnie jak owad kręcący się wokół głowy i bzyczący bez przerwy. „Odczep się, jesteś jak jakiś bziak” – takie użycie wyraża irytację wobec kogoś nazbyt nachalnego. Jest to typowy przykład zootomorficznej metafory w języku, gdzie cechy owadów przypisywane są ludziom dla wyrażenia oceny zachowania.
Bziak w gwarach i dialektach
Wyraz bziak dokumentowany jest w gwarach mazowieckich, łęczyckich i podlaskich. W różnych regionach może oznaczać różne gatunki owadów bzyczących – jest to typowy przykład dialektyzmu semantycznego, gdzie ta sama forma leksykalna odnosi się do różnych desygnatów w różnych regionach. Słowniki gwarowe i etnograficzne notują liczne warianty: bziak, bzykal, bzykacz – wszystkie wywodzące się od tej samej onomatopei.
Bzyczenie owadów – aspekt biologiczny
Charakterystyczny dźwięk lotu owadów (bzyczenie) wytwarzany jest przez szybkie wibracje skrzydeł. Mucha domowa uderza skrzydłami ok. 200 razy na sekundę, wytwarzając dźwięk o częstotliwości ok. 200 Hz. Pszczoła miodna – ok. 230 razy/s, trzmiel – ok. 130–240 razy/s, zależnie od gatunku. Badania biofizyczne pokazują, że kwiaty mogą być elektrycznym lub wibracyjnym sygnałem dla pszczół – bzyczenie zbieraczy pyłku wyzwala mechanizm uwalniania pyłku w niektórych roślinach (buzz pollination).