Baty – definicja i znaczenie
Baty (l.poj. bat) – dawna kara cielesna polegająca na biciu rózgami, pałkami lub pasem, wymierzana przez uderzanie w pięty, podeszwy stóp lub pośladki. W sensie przenośnym i potocznym: lanie, porażka, dotkliwa klęska.
Etymologia
Wyraz bat pochodzi z języka tureckiego (bat – bij, lub od perskiego bāt – kij). Do polskiego trafił przez języki rumuński lub węgierski w XVI–XVII wieku, w czasie kontaktów polsko-tureckich. Liczba mnoga baty stała się bardziej powszechna niż l.poj., bo kara wymierzana była zawsze jako seria uderzeń.
Baty jako kara historyczna
Baty (chłosta) były powszechną karą cielesną w Polsce przedrozbiorowej i w czasach zaborów. Wymierzano je sądowo za przestępstwa i dyscyplinarnie przez dziedziców wobec chłopów pańszczyźnianych. W wojskowości chłosta była podstawową karą dla żołnierzy w armiach europejskich do XIX wieku. W Prusach zniesiono ją w 1848 roku, w Rosji dopiero w 1863 roku.
Baty w reformach humanistycznych
Zniesienie kar cielesnych było postulatem oświeceniowego humanizmu. Cesare Beccaria w O przestępstwach i karach (1764) argumentował, że są niehumanitarne i nieskuteczne. W Polsce Konstytucja 3 Maja 1791 roku zapoczątkowała reformę prawa ograniczającą kary cielesne, choć w stosunkach pańszczyźnianych przetrwały znacznie dłużej.
Baty w języku przenośnym
We współczesnej polszczyźnie baty funkcjonują przede wszystkim w znaczeniu przenośnym. „Dostać baty” – ponieść porażkę, zostać ukaranym. „Dać komuś baty” – pokonać kogoś zdecydowanie. Wyrażenia te są żywe w języku codziennym i publicystycznym, pozbawione dosłownego sensu fizycznej kary.
Bat jako narzędzie
Odrębnym znaczeniem jest bat jako długi bicz lub pejcz, używany przez woźniców do poganiania koni. Trzasnąć batem, smagnąć batem – wyrażenia wywodzące się z tej tradycji. W kulturze ludowej bat był symbolem władzy i autorytetu woźnicy lub dziedzica.