Baraniec – definicja i znaczenie
Baraniec – wyraz wieloznaczny. W botanice ludowej i gwarach polskich: potoczna nazwa kilku gatunków roślin, których części przypominają wyglądem wełnę owczą lub baranka. Ponadto baraniec to postać z legendy średniowiecznej – mityczna roślina zwana Scytyjskim Barankiem lub Barometz, opisywana jako stworzenie będące zarazem rośliną i zwierzęciem.
Baraniec jako nazwa botaniczna
W polskiej etnobotanice wyraz baraniec przypisywany był różnym roślinom w różnych regionach: skrzyp polny (Equisetum arvense), którego wiosenne pędy przypominają małe, puchate zwierzątka; podbiał pospolity (Tussilago farfara), którego kwiatostany okryte są białym puchem; pałka wodna (Typha latifolia), której brązowy kwiatostan kojarzy się z baranią wełną; oraz wierzby (Salix) – „bazie” w kształcie puszystych baranka.
Baraniec – Scytyjski Baranek (Barometz)
Najbarwniejszym znaczeniem barańca jest jego związek z legendą o Scytyjskim Baranku (łac. Agnus Scythicus). Legenda opisywała roślinę rosnącą w Azji Środkowej, która rodziła na swojej łodydze małego baranka, połączonego z nią pępowiną. Baranek żywił się otaczającą trawą. Gdy trawa się kończyła, baranek umierał.
Historia legendy Barometza
Legenda o Scytyjskim Baranku pojawiła się w europejskich tekstach w XIII–XIV wieku i była cytowana przez podróżników i uczonych do XVII wieku. Opisywał ją m.in. Jan z Mandeville w swoich podróżach (XIV w.). Źródłem mitu była prawdopodobnie Cibotium barometz – paproć drzewiasta z Chin, której kłącze pokryte jest gęstym włosiem przypominającym kulonego baranka. Legenda jest przykładem średniowiecznej próby racjonalizacji egzotycznej przyrody przez pryzmat znanych kategorii.
Baraniec w kulturze ludowej
W kulturze ludowej wyraz baraniec pojawiał się też w kontekście przezwisk. „Baraniec” mógł oznaczać człowieka łagodnego jak baranek lub – zależnie od kontekstu – osobę upartą (barani upór). W polskich bajkach baraniec bywa zwierzęciem o magicznych właściwościach lub przewodnikiem bohatera w wędrówce.
Baraniec w zoologii
Wyraz baraniec pojawia się też w zoologii jako regionalna nazwa niektórych gatunków gąsienic pokrytych białym, wełnistym owłosieniem. Jest to użycie marginalne i niesystemowe, charakterystyczne dla języka potocznego, nie dla nomenklatury naukowej.