Arkabuz – broń, która zrewolucjonizowała wojnę
Arkabuz (fr. arquebuse, niem. Hakenbüchse – haczkownica) to ręczna broń palna z XV–XVII wieku, poprzedniczka muszkietu. Wyraz trafił do polszczyzny z języka francuskiego lub niderlandzkiego, a sam termin wywodzi się z niemieckiego złożenia: Haken (hak) + Büchse (rura, lufa) – nawiązującego do metalowego haka, którym pierwsze egzemplarze opierano o mur lub wóz podczas strzelania. Pojawienie się arkabuzów w XV wieku zmieniło reguły gry na polach bitew całej Europy.
Skąd się wziął arkabuz?
Arkabuz wyewoluował z wcześniejszych ręcznych hakownic – ciężkich, mało mobilnych broni wymagających podpórki do strzelania. W XV wieku rusznikarze, przede wszystkim niemieccy i włoscy, zaczęli zmniejszać i lżej konstruować broń palną tak, by jeden żołnierz mógł ją nieść, ładować i strzelać bez pomocnika. Kluczową innowacją było zamek lontowy: tlący się lont przymocowany do mechanizmu opuszczał się na panewkę z prochem po naciśnięciu spustu. Prościej niż wcześniejsze rozwiązania, bardziej niezawodnie. Arkabuz stał się pierwszą ręczną bronią palną w nowoczesnym sensie – jedną, celną, zapalną od spustu.
Arkabuz na polu bitwy – koniec rycerza
Pojawienie się arkabuzów przyspieszyło koniec epoki ciężkiej jazdy rycerskiej. Kulka z arkabuzaustrzeliwana z odległości 50–100 metrów przebijała zbroję, którą kowal kułby latami. Dobrze wyszkolony łucznik strzelał szybciej, ale arkabuzier nie potrzebował lat treningu – kilka tygodni wystarczyło. W bitwach takich jak Ceresole (1544), Mühlberg (1547) czy Lepanto (1571) formacje pikinierów i arkabuzierów zastąpiły tradycyjną piechotę i kawalerię. Termin pikinierzy i arkabuzierzy stał się synonimem renesansowej sztuki wojennej.
Arkabuz w Polsce
Do Polski arkabuz trafił w drugiej połowie XV wieku i przez XVI–XVII wiek był standardowym wyposażeniem piechoty zaciężnej. Polscy hetmani docenili jego wartość, choć jazda – będąca główną siłą polskiej armii – długo traktowała broń palną jako broń pomocniczą. Wyprawa po koronę węgierską Stefana Batorego (lata 70. XVI w.) i reformy wojskowe przyniosły arkabuzierię do centrum strategii. W czasie wojen ze Szwecją i Moskwą w XVII wieku arkabuzierzy stanowili istotną część armii polskiej.
Arkabuz a muszkiet – kiedy nastąpiła zmiana?
Arkabuz stopniowo ustępował muszkietowi od końca XVI wieku. Muszkiet był cięższy i miał dłuższą lufę, co dawało większą celność i siłę przebicia. Ceną była masa – muszkieter potrzebował podpórki (forkietu) do strzelania, co arkabuzier już nie wymagał. Z czasem produkcja broni palnej doskonaliła się na tyle, że muszkiet połączył zalety obu typów: był lżejszy od wczesnych muszkietów, ale silniejszy od arkabuzów. W połowie XVII wieku arkabuz zniknął z europejskich arsenałów.
Podsumowanie
Arkabuz to broń, która zamknęła epokę rycerstwa i otworzyła erę masowej piechoty zbrojnej. Przez blisko dwieście lat decydował o losach bitew od Italii po Indie. Dziś żyje w podręcznikach historii i na wystawach muzealnych jako symbol przełomu w historii wojskowości.