Aperto – dźwięk otwarty, swobodny, pełny
Aperto (wł. aperto – otwarty, z łac. apertus – odkryty, niezakryty) to włoskie wskazanie wykonawcze stosowane w partyturach muzycznych, oznaczające otwarty, swobodny, pełny dźwięk. Przeciwieństwem jest chiuso (zamknięty) lub cuivré (miedziany, mocno ściśnięty). Termin pojawia się przede wszystkim w muzyce na instrumenty dęte, szczególnie w literaturze waltorniowej i trąbkowej, ale też w opisach barwy głosu i frazy.
Aperto w muzyce waltorniowej
Waltonista zna aperto doskonale. Walronia jest instrumentem, który można grać na dwa sposoby: z ręką wsuniętą w czarę (co ścisza i zmienia barwę dźwięku) oraz swobodnie, bez tłumienia – to właśnie aperto. W muzyce barokowej i klasycznej zanim wprowadzono wentyle, walroniści musieli wkładać rękę w czarę, by uzyskać dźwięki alterowane. Dźwięk w ten sposób wytworzony – ciemniejszy, nosowy – to chiuso lub gestopft. Gdy kompozytor chciał powrotu do naturalnego, jasnego brzmienia, pisał aperto. U Mozarta, Haydna i Beethovena to wskazanie pojawia się regularnie.
Aperto w śpiewie i emisji głosu
W pedagogice wokalnej apertura lub dźwięk aperto to dźwięk śpiewany zbyt otwarcie – z nadmiernym opuszczeniem krtani i otwarciem gardła, bez właściwego zaokrąglenia wokalu. Paradoksalnie w tym kontekście aperto bywa błędem, nie zaletą. Nauczyciele śpiewu często korygują dźwięki za otwarte, ucząc wokalistów zaokrąglenia i osłonięcia. Ale w muzyce instrumentalnej aperto to zazwyczaj pożądana jasność i pełnia brzmienia.
Opera aperta – Umberto Eco
Termin aperto zyskał szczególne znaczenie filozoficzne dzięki Umberto Eco. W eseju Opera aperta (1962) Eco rozwinął koncepcję dzieła otwartego – utworu artystycznego, który pozostawia przestrzeń dla aktywnej interpretacji odbiorcy, nie zamykając się w jednym obowiązkowym sensie. Muzyka Stockhausena, proza Joyce’a, mobiles Caldera – wszystkie są opere aperte: zapraszają do współtworzenia znaczenia. To pojęcie stało się jednym z fundamentów estetyki postmodernizmu i teorii recepcji.
Terminologia włoska w muzyce – dlaczego dominuje?
Włoska dominacja w muzycznej terminologii sięga XVII–XVIII wieku, gdy Włochy były centrum muzycznej Europy. Florencja, Wenecja, Rzym i Neapol kształciły kompozytorów i wykonawców z całego kontynentu. Włoskie słownictwo – allegro, piano, forte, aperto, cantabile – stało się językiem międzynarodowym muzyki klasycznej, podobnie jak łacina była językiem nauki. Do dziś partytura napisana w Tokio będzie używać tych samych włoskich wskazań co partytura z Wiednia.
Podsumowanie
Aperto to słowo, które w muzyce znaczy prosty, jasny, otwarty dźwięk – a w filozofii stało się pojęciem opisującym dzieło zaproszone do interpretacji. Jeden przymiotnik, dwa światy znaczeń.