Agona – definicja i znaczenie
Agona (gr. ἀγών, agōn – zawody, zmaganie, walka; l.mn. ἀγῶνες, agōnes) – w starożytnej Grecji: uroczyste zawody sportowe, muzyczne, poetyckie lub dramatyczne, organizowane ku czci bogów lub w związku z igrzyskami panhelleńskimi. Pojęcie agon (agonu) oznacza szerzej zasadę rywalizacji jako fundament greckiej kultury i wartości.
Etymologia
Wyraz pochodzi od greckiego ἄγω (agō) – prowadzić, gromadzić, co ewoluowało do znaczenia zgromadzenia i zawodów. Od tego samego rdzenia pochodzi: antagonista (przeciwnik w walce), protagonista (pierwszy zawodnik, bohater), agonia (ostateczna walka o życie). Łacińskie agonia przejęło ten rdzeń i nadało mu bardziej dramatyczny wymiar.
Agony w starożytnej Grecji
System zawodów – agonów – był centralnym elementem życia społecznego i religijnego starożytnych Greków. Najważniejsze agony panhelleńskie tworzyły periodos – cykl czterech wielkich igrzysk: Olimpijskie (Olimpia, ku czci Zeusa, co 4 lata), Pytyjskie (Delfy, ku czci Apollina, co 4 lata), Istmijskie (Korynt, ku czci Posejdona, co 2 lata), Nemejskie (Nemea, ku czci Zeusa, co 2 lata). Zwycięzca wszystkich czterech tytułów był periodonikes – mistrzem cyklu. Nagrody były symboliczne (wieniec oliwny, laurowy lub z selera), lecz sława zwycięzcy – nieśmiertelna.
Rodzaje agonów
Agony obejmowały nie tylko sport, lecz całość rywalizacji kulturowej. Agony atletyczne: biegi (stadion, diaulos, dolichos), pięciobój (skok, rzut dyskiem, rzut oszczepem, bieg, zapasy), boks, pankration, wyścigi rydwanów. Agony muzyczne i poetyckie: zawody kitarzystów i aulotów, recytacja poezji, śpiew chóralny. Agony dramatyczne: konkurs tragedii i komedii na ateńskich Dionizjach – tu rywalizowali Ajschylos, Sofokles, Eurypides i Arystofanes. Agony hippiczne: wyścigi koni i rydwanów, prestiżowe ze względu na kosztowność.
Agonistyka jako zasada kulturowa
Filozofowie i historycy kultury – od Jakoba Burckhardta po Friedricha Nietzschego i Johana Huizingę – wskazywali na agonistyczność jako fundamentalną zasadę kultury greckiej: dążenie do doskonałości przez rywalizację (areté – dzielność, doskonałość). Grecki ideał człowieka to kalokagathia – piękno i dzielność razem – osiągana przez nieustanną rywalizację z innymi i z samym sobą. Ten ethos agonistyczny wpłynął na całą kulturę zachodnią.
Agona a współczesność
Nowożytne Igrzyska Olimpijskie (1896) to bezpośrednie nawiązanie do greckiego agonizmu. Współczesna kultura sportowa, akademicka i gospodarcza (wolna konkurencja) czerpie z greckiego etosu rywalizacji. Termin agonistyczny w filozofii politycznej (Mouffe, Laclau) oznacza model demokracji oparty na konstruktywnym konflikcie zamiast konsensusu.