Abisalny – definicja i znaczenie
Abisalny (gr. ἄβυσσος – bezdenność) – przymiotnik odnoszący się do abisalu – głębinowej strefy oceanicznej (3000–6000 m) lub, w geologii, do skał magmowych powstałych na dużych głębokościach skorupy ziemskiej.
Abisalny w oceanografii
Równina abisalna to rozległe, prawie płaskie dno oceaniczne na głębokości 3000–6000 m, pokryte osadami pelagicznymi (mułem wapiennym, mułem krzemionkowym lub czerwoną gliną głębokomorską). Muł abisalny to drobnoziarnisty osad złożony ze szczątków opadających z warstw powierzchniowych. Prądy abisalne to powolne ruchy wody napędzane różnicami gęstości – cyrkulacja termohalinowa.
Abisalny w geologii
Skały abisalne (plutoniczne, intruzywne) to skały magmowe powstałe przez powolne krzepnięcie magmy na dużych głębokościach. Powolne stygnięcie umożliwia tworzenie dużych kryształów mineralnych – stąd gruboziarnista tekstura tych skał. Przykłady: granit, gabro, dioryt, sjenit, perydotyt. Różnią się tym od skał wylewnych (wulkanicznych), szybko stygnących na powierzchni.
Adaptacje organizmów abisalnych
Organizmy abisalne wykształciły niezwykłe adaptacje. Na poziomie molekularnym: enzymy stabilne przy wysokim ciśnieniu, błony komórkowe z wysoką zawartością wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, specyficzne białka szoku ciśnieniowego. Na poziomie fizjologicznym: spowolniony metabolizm, brak pęcherza pławnego (zastąpionego tłuszczem), bioluminescencja i często zredukowane oczy.
Abisalny w kulturze i metaforze
W języku literackim abisalny funkcjonuje jako synonim bezdenności i nieprzeniknionej głębokości. „Abisalna cisza”, „abisalna rozpacz”, „abisalna głębia” – takie zestawienia wskazują na niedościgłą, przytłaczającą ostateczność. Nawiązanie do biblijnej otchłani (abyssos) nadaje temu przymiotnikowi wymiar quasi-teologiczny.
Abisalny a pokrewne pojęcia
Przymiotnik abisalny należy do rodziny terminów opisujących środowisko głębinowe: batypelagiczny (1000–3000 m), abisalny (3000–6000 m) i hadasalny (powyżej 6000 m – rowy oceaniczne). Każde z tych pojęć oznacza odrębną strefę z unikalnymi warunkami fizycznymi i odpowiadającą im biocenozą.