Abietyna – definicja i znaczenie
Abietyna (od łac. Abies – jodła) – termin chemiczny i botaniczny odnoszący się do grupy związków organicznych pokrewnych kwasowi abietynowemu, pozyskiwanych z żywicy drzew iglastych, szczególnie sosen (Pinus), jodeł (Abies) i świerków (Picea). W węższym znaczeniu abietyna to historyczna nazwa handlowa kalafoni – stałej pozostałości po destylacji terpentyny.
Etymologia i nazewnictwo
Nazwa pochodzi od łacińskiego Abies – rodzajowej nazwy jodły. Kwas abietynowy (abietic acid) jest głównym składnikiem kalafoni i podstawowym przedstawicielem kwasów żywicznych (diterpenoidów). Abietany – suma związków tej grupy – to rodzina chemiczna o charakterystycznym szkielecie diterpenu C₂₀. Należą do niej: kwas abietynowy, kwas neoabietynowy, kwas lewopimariowy i kwas palustrinowy.
Charakterystyka chemiczna
Kwas abietynowy (C₂₀H₃₀O₂) to diterpenen o strukturze tricyklicznej, zawierający dwa podwójne wiązania i grupę karboksylową. Jest substancją stałą, krystaliczną, nierozpuszczalną w wodzie. Kalafonię otrzymuje się przez destylację żywicy sosnowej z parą wodną: frakcja lotna to terpentyna, frakcja stała to kalafonią.
Zastosowania
Kalafonią ma wyjątkowo szerokie zastosowanie. Muzyczne: nacieranie smyczków instrumentów (skrzypiec, wiolonczeli, kontrabasu) dla poprawy przyczepności włosia do strun. Przemysłowe: produkcja klejów, lakierów, farb drukarskich i topników do lutowania. Papiernicze: zaklejanie papieru, zapobiegające rozlewaniu się atramentu. Kosmetyczne: składnik wosków do depilacji i plastrów. Sportowe: zwiększanie przyczepności rąk w gimnastyce i wspinaczce.
Abietyna a alergie
Kwas abietynowy i pokrewne abietany są uznanymi alergenami kontaktowymi. Uczulenie na kalafonię jest jedną z częstszych alergii zawodowych wśród elektroników (topniki lutownicze), stomatologów, muzyków i pracowników przemysłu papierniczego. Kalafonią umieszczona jest w europejskiej serii testów naskórkowych.
Abietyna w paleochemii
Abietany obecne są w bursztynie i kopalnej żywicy drzew iglastych, co czyni je markerami chemiczno-paleobotanicznymi. Analiza składu terpenoidowego kopalnej żywicy pozwala określić gatunek drzewa oraz wiek osadu. Bursztyn bałtycki zawiera charakterystyczny profil abietanów odróżniający go od innych kopalnych żywic świata.