Abażur – definicja i znaczenie
Abażur (fr. abat-jour, dosł. „zbijaj dzień”, „przytłumiaj światło”) – osłona źródła światła, zazwyczaj w formie stożka, kopuły, walca lub innego kształtu bryły obrotowej, wykonana z materiałów częściowo lub całkowicie przepuszczających światło. Montowana na lampie stołowej, podłogowej lub żyrandolu, pełni funkcję zarówno praktyczną – kieruje i rozprasza strumień świetlny – jak i dekoracyjną, stanowiąc integralny element wyposażenia wnętrz.
Etymologia
Wyraz pochodzi z języka francuskiego. Wyrażenie abat-jour złożone jest z czasownika abattre – „strącać”, „zbijać”, „przytłumiać” – oraz rzeczownika jour – „dzień”, „światło”. Dosłowne znaczenie to zatem „coś, co przytłumia światło dzienne”. Do języka polskiego wyraz wszedł jako zapożyczenie leksykalne, zachowując pierwotne znaczenie, choć rozszerzając je o kontekst sztucznego oświetlenia. W starszych polskich tekstach spotykamy też formę abażur pisaną przez „ż”, co odzwierciedla fonetyczną adaptację do polskiego systemu językowego.
Historia abażuru
Pierwowzory abażuru pojawiły się już w starożytności – Grecy i Rzymianie używali osłon na kaganki oliwne z metalu lub terakoty, które chroniły płomień przed wiatrem i kierowały światło. Jednak prawdziwy rozkwit abażuru nastąpił w XVIII i XIX wieku, wraz z upowszechnieniem lamp olejnych, a następnie naftowych i gazowych. Salony arystokracji i bogatej burżuazji wypełniały się abażurami z jedwabiu, koronki i szkła witrażowego. Epoka elektryczności – po 1879 roku, kiedy Edison udoskonalił żarówkę – przyniosła nową erę w historii tego przedmiotu: abażur stał się elementem masowej produkcji, dostępnym dla szerokiego grona odbiorców.
Budowa i materiały
Abażur składa się zazwyczaj z szkieletu (drutu, tworzywa sztucznego lub metalu) oraz pokrycia, które może być wykonane z tkaniny, pergaminu, papieru, szkła, tworzywa sztucznego, rattanu, bambusa, a nawet ceramiki. Wybór materiału decyduje o charakterze rozpraszanego światła – tkaniny bawełniane i lniane dają ciepłe, miękkie światło; szkło matowe – równomierne rozproszenie; szkło barwione lub witrażowe – efekty kolorystyczne. Kształt abażuru wpływa na kierunek strumienia świetlnego: abażur otwarty u góry i dołu daje światło górne i dolne; zamknięty od góry – skupia je wyłącznie ku dołowi.
Abażur w architekturze i budownictwie
Termin abażur funkcjonuje też w architekturze jako określenie okna lub otworu z ukośnie uciętym ościeżem, kierującego światło w głąb pomieszczenia. Takie rozwiązanie stosowane było w gotyckich kościołach, twierdzach i zamkach – ukośnie wycięte otwory strzelnicze lub okienkowe kierowały maksymalną ilość światła do wnętrza przy minimalnym otwarciu ściany zewnętrznej. Jest to bezpośrednie nawiązanie do pierwotnego, architektonicznego sensu francuskiego abat-jour.
Abażur w kulturze i sztuce
Abażur stał się symbolem domowego ciepła, intymności i prywatności. W malarstwie impresjonistycznym – u Renoira, Toulouse-Lautreca – lampy z abażurami wyznaczają aurę kawiarni, salonów i scen rodzajowych. W literaturze abażur bywa metaforą przytłumionej prawdy lub filtrowanej rzeczywistości. We współczesnym designie abażur przeżywa nieustanne renesanse – od minimalistycznych form skandynawskich (Poul Henningsen i jego legendarny abażur PH) po efektowne, architektoniczne konstrukcje Zaha Hadid i Toma Dixona.