Abatysa – definicja i znaczenie
Abatysa (łac. abbatissa, od abbas – ojciec/opat) – przełożona żeńskiego klasztoru, szczególnie w zakonach wywodzących się z tradycji benedyktyńskiej lub pokrewnych jej reguł monastycznych. Tytuł ten jest żeńskim odpowiednikiem opata i oznacza duchową, administracyjną i prawną kierowniczkę wspólnoty zakonnej. W Kościele katolickim i anglikańskim abatysa stanowi jedno z niewielu stanowisk, na których kobieta dzierżyła realną władzę przez stulecia.
Etymologia i historia tytułu
Słowo abatysa pochodzi z łaciny kościelnej – abbatissa, będącego żeńską formą od abbas, które z kolei wywodzi się z aramejskiego abba (ojciec). Pierwsze wzmianki o przełożonych żeńskich klasztorów chrześcijańskich pochodzą z IV–V wieku. Reguła Świętego Benedykta z Nursji (VI wiek), kształtująca zachodni monastycyzm, opisuje szczegółowo obowiązki i uprawnienia opata, które przez analogię stosowano do przełożonych żeńskich wspólnot.
Uprawnienia i obowiązki
Abatysa sprawuje całościową opiekę nad powierzonymi jej zakonnicami – duchową, dyscyplinarną i materialną. Do jej obowiązków należy:
- kierowanie życiem duchowym wspólnoty i zatwierdzanie reguł codzienności
- zarządzanie majątkiem klasztoru (często rozległymi dobrami ziemskimi)
- reprezentowanie klasztoru na zewnątrz wobec władz kościelnych i świeckich
- przyjmowanie nowicjuszek i dopuszczanie ich do ślubów zakonnych
- nakładanie kar i udzielanie dyspens wewnątrz klasztoru
W średniowieczu abatysy niektórych potężnych klasztorów – jak Quedlinburg w Niemczech czy Fontevraud we Francji – posiadały tytuł „księżnej” i były władczyniami feudalnymi swoich ziem, zasiadając w ciałach doradczych królów i cesarzy.
Wybór abatysy
Abatysa jest zazwyczaj wybierana przez kapitułę – zgromadzenie profesek (zakonnic, które złożyły śluby wieczyste). Wybór odbywa się w głosowaniu, a wynik musi zostać zatwierdzony przez właściwego biskupa lub przełożonych zakonu. Po wyborze abatysa przyjmuje specjalny obrzęd błogosławieństwa (benedykcji), w którym może otrzymać insygnia władzy – pierścień i pastorał (laskę pasterską), symbolizujące jej duchowy urząd.
Wybitne abatysy w historii
Wiele abatysa zapisało się trwale w historii kultury i myśli. Hildegarda z Bingen (1098–1179), abatysa klasztoru Rupertsberg, była jedną z najważniejszych intelektualistek średniowiecza – kompozytorką, mistyczką, uzdrowicielką i przyrodniczką. Jadwiga Śląska (1174–1243), związana z klasztorem trzebnickimi, jest patronką Polski i Śląska. Heloiza (ok. 1101–1164), abatysa Parakletu, to jedna z największych teolożek i myślicielek XII wieku, znana ze swojej korespondencji z Abelardem. Postać abatysy pojawia się również w literaturze i kulturze popularnej jako symbol władzy, mądrości lub tyranii.