Abat – definicja i znaczenie
Abat – słowo wieloznaczne, używane w języku polskim w kilku różnych kontekstach. Najczęściej odnosi się do elementu architektonicznego – specjalnej osłony lub przegród w otworach budowlanych, regulującej przepływ powietrza i światła, a także do tytułu hierarchicznego w tradycji kościoła zachodniego. W niektórych źródłach pojawia się też jako termin z zakresu leśnictwa i myślistwa.
Etymologia
Słowo abat wywodzi się z języka francuskiego, gdzie abattre oznacza „zwalać”, „obniżać”, „ścinać” – stąd też rodzina wyrazów: abattoir (rzeźnia), abattis (zasiek z drzew). W języku polskim wyraz funkcjonuje w kilku specjalistycznych znaczeniach, które łączy wspólna idea „przegradzania”, „ograniczania” lub „kierowania”.
Abat w architekturze
W architekturze i budownictwie abat (lub abażur architektoniczny) to ukośnie ustawiona przegroda lub płyta montowana w otworach okiennych, drzwiowych lub wentylacyjnych. Ich celem jest kierowanie strumienia powietrza lub światła w określonym kierunku przy jednoczesnym uniemożliwieniu swobodnego wglądu z zewnątrz. Stosowane są w kościołach (szczególnie w otworach dzwonnic i okiennych), twierdzach, zamkach i budowlach przemysłowych. Charakterystyczne abaty można zobaczyć w otworach wieżowych kościołów gotyckich, gdzie pochylone lamele kierują dźwięk dzwonów ku dołowi, ku wiernym.
Abat w myślistwie i leśnictwie
W terminologii myśliwskiej i leśniczej abat oznaczał dawniej ścinkę drzew w określonym obszarze – masowe pozyskiwanie drewna, wykarczowywanie. Termin ten pochodzi od franc. abattage – „ścinanie”, „rąbanie”. Używany był szczególnie w polskim leśnictwie XIX-wiecznym jako zapożyczenie z terminologii zarządzania lasami państwowymi w zaborze rosyjskim i pruskim. Dziś jest to archaizm, zastąpiony przez polskie określenia „wyrąb” lub „zrąb”.
Abat jako tytuł kościelny
W tradycji kościoła zachodniego abat (od łac. abbas, gr. ἀββᾶς, aram. abba – ojciec) to tytuł przełożonego klasztoru benedyktyńskiego lub innych zakonów monastycznych. W języku polskim forma ta jest rzadsza od słowa „opat”, lecz pojawia się w starszych tekstach i przekładach. Abat był osobistością o ogromnym autorytecie nie tylko duchowym, lecz także politycznym i ekonomicznym w średniowiecznej Europie, sprawując rządy nad rozległymi dobrami klasztornymi.
Abat-jour
Warto odnotować powiązany termin abat-jour (fr. „zbijaj dzień” – czyli przytłumiaj światło), który wszedł do języka polskiego jako abażur – osłona lampy kierująca i rozpraszająca światło. Jest to bezpośredni krewny architektonicznego abatu i wywodzi się z tej samej rodziny etymologicznej.