Abakan – definicja i znaczenie
Abakan – termin funkcjonujący w co najmniej dwóch odrębnych znaczeniach: jako nazwa stolicy Republiki Chakasji w Rosji oraz jako nazwa cyklu monumentalnych tkanin artystycznych autorstwa polskiej artystki Magdaleny Abakanowicz, uznawanych za przełomowe dzieła w historii sztuki włókienniczej.
Abakan – miasto w Rosji
Abakan jest stolicą Republiki Chakasji, wchodzącej w skład Federacji Rosyjskiej. Miasto leży w południowej Syberii, u zbiegu rzek Abakan i Jenisej, na Nizinie Chakasyjsko-Minusińskiej. Zamieszkuje je ok. 185 000 mieszkańców. Nazwa pochodzi od rzeki Abakan, której etymologia wywodzi się z języków tureckich i oznacza w przybliżeniu „rzekę ojca niedźwiedzia” (aba – ojciec/niedźwiedź, kan – krew/rzeka). Miasto jest centrum kulturalnym i administracyjnym Chakasów – ludu turkijskiego zamieszkującego ten region od starożytności. Okolice Abakanu obfitują w stanowiska archeologiczne kultury tagarskiej i tatarskiej, a także w zachowane kurhany i petroglify.
Abakany Magdaleny Abakanowicz
W historii sztuki słowo abakan (l.mn. abakany) odnosi się do cyklu wielkoformatowych tkanin przestrzennych tworzonych przez Magdalenę Abakanowicz (1930–2017) – jedną z najwybitniejszych polskich artystek XX wieku. Abakanowicz stworzyła swoje pierwsze abakany w latach 60. XX wieku, całkowicie przełamując granicę między tkaniną jako rzemiosłem a tkaniną jako dziełem sztuki.
Abakany to ogromne, trójwymiarowe formy tworzone techniką tkania, splatania i wiązania naturalnych włókien (sizal, konopie, końskie włosie, jutę). Osiągają rozmiary od kilkudziesięciu centymetrów do kilku metrów i mogą zajmować przestrzeń galeryjną jak rzeźba. Ich organiczne kształty – przypominające kokony, skóry, wnętrzności, schronienia – wywołują silne emocjonalne reakcje u odbiorców. Abakanowicz przyznawała, że inspirowała się biologicznymi strukturami natury oraz doświadczeniami traumy historycznej (II wojnę światową przeżyła jako dziecko).
Znaczenie artystyczne
Abakany były rewolucją w świecie sztuki. Po raz pierwszy tkanina – tradycyjnie uznawana za dziedzinę rzemiosła i sztuki dekoracyjnej – stała się medium pełnoprawnej ekspresji artystycznej. Abakanowicz wystawiała swoje prace na Biennale w Sao Paulo (1965, złoty medal) i Biennale w Wenecji oraz w najważniejszych muzeach świata. Jej twórczość otworzyła pole dla całego ruchu artystycznego zwanego fiber art (sztuka włókna), który rozkwitł szczególnie w latach 70. i 80. XX wieku.
Termin abakan wszedł do słowników sztuki jako rzeczownik pospolity oznaczający ten typ monumentalnej tkaniny przestrzennej, co jest niezwykłym wyróżnieniem – niewielu artystom udało się nadać swoje nazwisko/imię kategorii artystycznej.