Abak – definicja i znaczenie
Abak (gr. ἄβαξ, abax; łac. abacus) – w architekturze klasycznej: płyta stanowiąca najwyższą część głowicy (kapitelu) kolumny, bezpośrednio podtrzymująca belkowanie (architraw). Termin ten używany jest również w szerszym znaczeniu – jako określenie płaskiej, poziomej powierzchni wieńczącej element pionowy. Ponadto wyraz abak bywa stosowany historycznie jako synonim liczydła.
Etymologia
Słowo wywodzi się z języka greckiego – abax (ἄβαξ) oznaczało pierwotnie tablicę, deskę lub płaską powierzchnię. W starożytności termin ten odnosił się zarówno do tablic używanych do obliczeń (posypywanych piaskiem, na którym kreślono cyfry), jak i do architektonicznych płyt wieńczących kolumny. Łacińskie abacus przejęło oba znaczenia i przekazało je językowi polskiemu.
Abak w architekturze
W kontekście architektonicznym abak jest nieodłącznym elementem klasycznej kolumny. Jego forma różni się w zależności od porządku architektonicznego:
- Porządek dorycki – abak ma formę prostej, kwadratowej płyty o niewielkiej wysokości, pozbawionej ozdób.
- Porządek joński – abak jest cieńszy i może mieć lekko profilowane krawędzie.
- Porządek koryncki i kompozytowy – abak przybiera formę płyty o wklęsłych bokach i ściętych narożnikach, często bogato profilowanej.
Funkcja abaku jest zarówno konstrukcyjna, jak i estetyczna. Konstrukycyjnie – rozdziela ciężar belkowania na większą powierzchnię głowicy, zmniejszając naprężenia. Estetycznie – stanowi wizualną strefę przejścia między cylindrycznym trzonem kolumny a poziomym belkowaniem, co nadaje budowli rytm i harmonię.
Abak w historii architektury
Abak pojawia się we wszystkich ważniejszych zabytkach architektury antycznej: Partenonie na Akropolu ateńskim, świątyni Zeusa w Olimpii, Panteonie w Rzymie czy kolumnadach Forum Romanum. W epoce renesansu, gdy architekci tacy jak Brunelleschi, Bramante czy Palladio wskrzesili klasyczny porządek architektoniczny, abak powrócił jako element kanoniczny. Przetrwał przez barok, klasycyzm, a jego stylizowane wersje spotykamy nawet w architekturze eklektycznej XIX i XX wieku.
Abak jako liczydło
W znaczeniu historycznym abak (lub abakus) to urządzenie służące do wykonywania działań arytmetycznych. Najstarsza znana forma abaku pochodzi z Mezopotamii i datowana jest na ok. 2700–2300 p.n.e. Grecki abak przyjmował postać kamiennej lub drewnianej tablicy z bruzdami, po których przesuwano kamyki (calculi). Chiński abak (suanpan), japoński (soroban) i rosyjski (schoty) to nowsze wersje, zachowane do dziś jako narzędzia edukacyjne lub kurioza historyczne. Abak był urządzeniem rewolucyjnym – umożliwiał szybkie i precyzyjne obliczenia długo przed wynalezieniem zapisu pozycyjnego liczb.
Abak – niezależnie od znaczenia, w jakim jest używany – jest symbolem ludzkiego dążenia do porządku i precyzji: w przestrzeni architektonicznej i w świecie liczb.