Abaja – definicja i znaczenie
Abaja (arab. عباءة, abāya) – długa, luźna szata wierzchnia noszona przez kobiety w krajach arabskich i muzułmańskich, okrywająca całe ciało od ramion lub głowy aż do stóp. Stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów stroju islamskiego i jest nieodłącznie związana z koncepcją hidżabu – zasadą skromności w ubiorze.
Etymologia i historia
Słowo abaja pochodzi z języka arabskiego i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „odzienie” lub „okrycie”. Szata ta ma korzenie sięgające kilku tysięcy lat wstecz – podobne okrycia noszone były przez kobiety na Bliskim Wschodzie jeszcze przed islamem, co potwierdza jej znaczenie jako stroju funkcjonalnego, chroniącego przed słońcem i piaskiem pustyni. Wraz z rozprzestrzenianiem się islamu w VII wieku abaja nabrała wymiaru religijnego i kulturowego.
Opis i rodzaje
Tradycyjna abaja ma kolor czarny, choć współcześnie produkowana jest w różnych barwach i fasonach. Może być zakładana przez głowę lub zapinana z przodu niczym płaszcz. Wyróżnia się kilka głównych typów tej szaty:
- Abaja arabska – luźna, prosta, najczęściej czarna, noszona w krajach Półwyspu Arabskiego.
- Abaja marokańska (djellaba) – z kapturem, noszona przez kobiety i mężczyzn, często w jasnych kolorach.
- Abaja irańska (chador) – okrywająca całe ciało łącznie z twarzą, trzymana ręką lub zębami.
- Abaja modowa – nowoczesna, zdobiona haftem, koronkami i kamieniami, będąca elementem haute couture w krajach Zatoki.
Znaczenie religijne
W islamie nakaz skromnego ubierania się dla kobiet wywodzi się z wersetów Koranu (24:31 i 33:59), które zalecają zakrywanie ozdób i urody przed obcymi mężczyznami. Abaja, jako szata okrywająca całą sylwetkę, jest interpretowana przez wiele środowisk muzułmańskich jako wypełnienie tego nakazu. W Arabii Saudyjskiej przez dziesięciolecia jej noszenie było obowiązkowe dla kobiet w przestrzeni publicznej – dopiero reformy z 2019 roku zniosły ten przymus prawny, choć tradycja jej noszenia jest nadal powszechna.
Abaja a moda
W XXI wieku abaja stała się przedmiotem zainteresowania światowej branży modowej. Projektanci z Dubaju, Rijadu i Bejrutu tworzą luksusowe wersje tej szaty, zdobione haftem złotą nicią, kryształami Swarovskiego czy ręcznym malowaniem. Takie marki jak Valentino, Dolce & Gabbana czy Dior tworzyły kolekcje inspirowane lub wprost nawiązujące do abai. Kontrowersje wzbudza jednak pytanie, czy komercjalizacja i modowe przetworzenie tego stroju stanowi kulturowe wzbogacenie, czy też apropriację.
Abaja w debacie społecznej
Abaja jest przedmiotem żywych debat społecznych, politycznych i feministycznych. Dla jednych kobiet jest wyrazem wolności religijnej i tożsamości kulturowej, dla innych – narzuconym przez patriarchalne społeczeństwo ograniczeniem. We Francji, gdzie obowiązuje laickość (laïcité), w 2023 roku wprowadzono zakaz noszenia abai w szkołach publicznych, co wywołało burzliwą dyskusję na poziomie europejskim o granicach wolności religijnej i neutralności przestrzeni publicznej. Dyskusja ta unaocznia złożoność relacji między kulturą, religią, prawem i prawami człowieka.
Abaja pozostaje szatą wielowymiarową – funkcjonalną, religijną, kulturową i polityczną – której znaczenie różni się w zależności od kraju, środowiska i indywidualnej perspektywy noszącej ją kobiety.